10 ethische valkuilen bij het werken aan een sociaal rechtvaardige en duurzame samenleving

Werken aan een sociaal rechtvaardige en duurzame samenleving kan ingewikkeld zijn, niet alleen projectmatig en praktisch, maar vooral ethisch. Je hebt namelijk met verschillende belanghebbenden te maken die verschillende rechten, belangen, wensen hebben. Ze hebben allemaal verschillende waarden en idealen, en allemaal een andere visie hebben op het probleem en welke oplossingen het beste zijn. Daarom is het aan te raden om bij het werken aan een sociaal rechtvaardige en duurzame samenleving om een moreel probleem analyse uit te voeren. Maar het werken aan een sociaal rechtvaardige en duurzame samenleving gaat niet zonder ethische valkuilen.

Een praktijkvoorbeeld waarbij je een morele probleem analyse op zou kunnen (en moeten) toepassen is de situatie aangaande de damherten in de Amsterdamse Waterleidingduinen (AWD). In de AWD zijn veel damherten die rondlopen in het duingebied maar ook wegen oversteken en in tuinen gaan wroeten. Dat laatste geeft overlast aan buurtbewoners, het eerste is een gevaar voor de verkeersveiligheid. De afgelopen jaren is er veel gediscussieerd over mogelijke oplossingen, waarvan een het plaatsen van hekken is.

EthischeValkuilenValkuil 1 – Denken dat je geen ethiek nodig hebt

Als ik mensen vertel dat ik vanuit de ethiek professionals help bij hun project of plan voor een sociaal rechtvaardig en duurzame samenleving, krijg ik vaak als antwoord: maar zij doen toch al iets goeds? Hoezo hebben zij ethiek nodig? Ik denk dat men ethiek gelijk stelt aan ‘het goede’ en aanneemt dat ‘het goede’ eenduidig is.

Ethiek gaat echter over het onderzoeken wát het goede precies is, en je daarbij realiseren dat niet elke handeling, actie, plan, project slechts als goed óf fout bestempeld kan worden. Het hangt er vanaf welk perspectief je inneemt en of je je beseft dat botsende waarden inherent zijn aan het leven (en dus ook aan complexe vraagstukken in het leven). Organisaties die bijvoorbeeld werken aan dierenwelzijn doen niet perse hét goede, simpelweg omdat dat niet mogelijk is.

Er zijn verschillende partijen (groepen) die te maken hebben met de ‘damhertenproblematiek’ in de AWD, en de meerderheid van die partijen zal zeggen: maar mijn positie is het goede! Waar ik voor sta is het goede! Dat is logisch, anders zou je niet tot die partij horen. Maar wat niet logisch is, is het afwijzen van de noodzaak van ethische reflectie op de situatie. In een dergelijke situatie met de damherten is het niet 1-2-3 duidelijk wat precies de goede oplossing is áls je alle betrokkenen mee zou nemen in je analyse. Er spelen dan zoveel verschillende waarden mee en er zijn zoveel verschillende oplossingen mogelijk. Als iedereen zich vasthoudt aan zijn eigen gelijk over zijn goede positie, dan zal er zeker geen verandering komen in de situatie, maar zal het vooral een hele lange discussie worden van je gelijk doordrukken.

Valkuil 2 – Geen helderheid hebben in je ideaal

Wellicht denk je: sociale rechtvaardigheid en duurzaamheid zijn mijn idealen, duidelijk toch? Maar dat hoeft niet. Wat houdt sociale rechtvaardigheid en duurzaamheid precies in? Kun je daar een duidelijke definitie van geven die weergeeft wat jouw ideaal is? Is het concreet? Is het duidelijk hoe het er precies uit ziet? Zijn er bepaalde principes of waarden die daaraan ten grondslag liggen? Ik heb zelf eerder over duurzaamheid geschreven dat ik het ook een vrij vaag en moeilijk begrip vind. Je hoeft de begrippen niet te verbannen, maar maak wel voor jezelf duidelijk wat het precies inhoudt.

Als je het ideaal duurzaamheid toepast op de situatie in de AWD, hoe ziet dat er dan uit? Is het duurzaamheid voor het ecosysteem? Is het duurzaamheid voor de dieren? Of voor buurtbewoners? Duurzaamheid gaat tenslotte over mensen, dieren en natuur. Maar wat doe je als je niet alle wensen van alle partijen kan vervullen, zoals in de AWD het geval is? Wat doe je dan met je ideaal van duurzaamheid? Daarom is het goed om concreet te hebben wat duurzaamheid voor jou betekent, hoe je je waarden daarin prioriteert en waarom. In dit artikel vind je vragen die helpen je ideaal van duurzaamheid duidelijker in beeld te brengen.

Valkuil 3 – Niet herkennen dat je met een moreel probleem te maken hebt

Het in kaart brengen van idealen doet je waarschijnlijk beseffen dat je idealen nog geen werkelijkheid zijn en dat je een probleem hebt (namelijk dat je ideaal niet gerealiseerd is). Maar vaak wordt niet ingezien dat dit een moreel probleem betreft en dat het ook een probleem voor jou is. Morele problemen worden vaak gezien als problemen van anderen: anderen moeten hun normen en waarden veranderen. Deze valkuil lijkt op de eerste valkuil waarbij je denkt geen ethiek nodig te hebben, maar bij de eerste valkuil wordt er vanuit gegaan dat er niks mis is met je idealen en dat je die gewoon moet volgen en zie je niet dat ook jij een probleem hebt. Deze valkuil wordt benoemd om mensen die wel beseffen dat ze een probleem hebben, duidelijk te maken dat het een moreel probleem (of dilemma) betreft, een probleem dat te maken heeft met belangen van verschillende groepen mensen. Jouw werk, jouw handelen, jouw plan kan (negatieve) gevolgen hebben voor een ander en kan daarom moreel problematisch zijn.

In het voorbeeld van de AWD heb je te maken met een moreel probleem (een moreel dilemma zelfs) omdat welke oplossing je ook kiest, je zal nooit iedereen tevreden kunnen stellen. Er zullen altijd betrokkenen zijn wiens waarden worden geschaad. Als je kiest om een hek te plaatsen, dan kunnen de damherten zich minder vrij bewegen en zal hun voedselgebied beperkt worden (en kun je een situatie als de Oostvaardersplassen krijgen waarbij dieren verhongeren). Als je geen hek plaatst, dan heeft het gevolgen voor de weggebruikers en de damherten (denk aan ongelukken bij overstekende herten) en voor buurtbewoners en boeren (denk aan vernielde tuinen en landbouwgrond). Kortom, je hebt een moreel probleem of dilemma, omdat je nooit helemaal het goede kunt doen, omdat er negatieve gevolgen zullen zijn voor een of meerdere groepen belanghebbenden.

Lees hier meer over wat morele problemen en dilemma’s zijn.

Valkuil 4 – Het morele probleem is niet helder in kaart gebracht of geformuleerd

Wellicht ben je je wel bewust dat je met een moreel probleem of dilemma te maken hebt, maar heb je deze niet helder in kaart gebracht. Er wordt te snel aangenomen dat wat als probleem is aangemerkt het hoofdprobleem zou zijn, terwijl het eigenlijk een van de vele subproblemen is. Als je je focust op een subprobleem, dan los je maar een deel van het hoofdprobleem op.
Helder in kaart brengen van een moreel probleem houdt ook in dat je het morele probleem helder en juist formuleert voordat je op zoek gaat naar een oplossing. De formulering van een probleem bepaalt in welke richting je de oplossing gaat zoeken, en dus ook hoe je werk vormgegeven wordt. Problemen kunnen zo algemeen geformuleerd worden waardoor je niet meer weet waar je het zoeken moet, of ze worden zo specifiek geformuleerd waardoor er geen ruimte is voor vernieuwende oplossingen of andere invalshoeken. Een moreel probleem kan ook te beladen geformuleerd zijn, met niet-neutrale woorden, omdat morele problemen nu eenmaal veel emoties oproepen. Als deze emoties te veel meespelen kan er in de formulering al een oordeel verpakt zitten, waardoor je belanghebbenden en oplossingen uitsluit.

In de AWD heb je ook verschillende problemen, die je op verschillende manieren kan prioriteren en formuleren. De buurtbewoners zouden zeggen: het hoofdprobleem is dat de damherten onze tuinen vernielen. Idem voor de boeren en hun landbouwgrond. Weggebruikers zouden zeggen: het hoofdprobleem is dat de damherten de weg oversteken. Als de damherten zich zouden kunnen uiten, zou hun hoofdprobleem zijn dat ze geen bewegingsvrijheid en te weinig natuurlijke habitat hebben. Al deze zogenaamde hoofdproblemen gaan uit van een selectief deel van het echte hoofdprobleem. Het hoofdprobleem is dat de verschillende betrokkenen met hun belangen met elkaar in botsing komen, en de vraag is of er ingegrepen moet worden in de problematiek tussen de damherten en andere betrokkenen. Dit is nog neutraal geformuleerd. Als het niet neutraal geformuleerd zou worden dan zou het geformuleerd kunnen worden met woorden als “die stomme overlast veroorzakende damherten” of “die zeurende buurtbewoners”. Daar zit al een oordeel in.

Valkuil 5 – Waarden worden niet in kaart gebracht

Wanneer je aan een project werkt, vooral als je ‘m zelf geïnitieerd hebt en verder ontwikkelt, dan doe je dat vanuit je waarden. Bewust of onbewust. Het is goed om je bewust te zijn van je waarden, omdat dit je drijfveren zijn. Het zijn zaken die jij belangrijk vindt en die bepalen welke projecten je opzet, hoe je reageert in een discussie, welke keuzes je maakt. Het is ook belangrijk om de waarden van de andere belanghebbenden in kaart te brengen. Zoals je in bovenstaande valkuilen hebt kunnen lezen, spelen waarden een grote rol. Als je weet wat ieders waarden zijn, dan weet je waar de waarden botsen, maar óók waar ze niet botsen, maar juist overeenstemmen of complementair zijn. Ook met de conflicterende waarden kun je aan de slag. Misschien begrijp je iemands waarden na een gesprek toch beter. Iets wat je niet gedaan zou hebben als je gelijk de positie van een ander had weggeduwd.

Stel jij vindt dierenwelzijn, vrijheid voor dieren, en natuurlijkheid het belangrijkste wat er is. Maar boeren vinden hun landbouwgrond en de daarmee gepaarde inkomsten het belangrijkste wat er is. Als de dieren dat stuk maken, hebben de boeren geen inkomsten. Je kunt dat belachelijk vinden, maar je kunt ook kijken naar hoe je zelf leeft en wat je nodig hebt om te leven. De meeste mensen hebben inkomen nodig. Maar ook veel mensen gebruiken producten die van de landbouw komen. Jij waarschijnlijk ook. Zo raar is het niet wat boeren belangrijk vinden. Als je eerst begrijpt waarom iemand bepaalde waarden heeft, kun je zoeken naar creatieve oplossingen waarbij meerdere waarden vervuld worden.

Valkuil 6 – Bepaalde waarden of belanghebbenden bewust negeren

Waarom zou je ieders perspectief meenemen als je een bepaalde samenleving voor ogen hebt? Idealisten met een plan kunnen naar mijn idee soms te uitsluitend werken. Als ze aan de slag gaan met een plan of project is er al bepaald dat hun idealen en waarden goed zijn (zie valkuil 1) en maken ze bij het analyseren en oplossen van het probleem al een keuze welke waarden goed zijn en welke niet. Bepaalde waarden en belanghebbenden worden genegeerd. Het is beter om dat niet te doen. Ik zeg niet dat je die waarden mee móet nemen of over moet nemen, ik zeg dat je er naar moet kijken en mee moet nemen in je analyse, en bij voorkeur ook je argumentatie. Als je helder kan verwoorden en beargumenteren waarom bepaalde waarden belangrijk zijn, en bepaalde waarden minder belangrijk zijn om zwaar mee te wegen, dan ben je de kritiek en weerstand al deels voor. Daarnaast kom je er misschien achter – zoals ik bij valkuil 5 aangeef – dat je die waarden van bepaalde groepen toch niet zo gek zijn, en dat je die wél mee wilt meenemen (en dat scheelt je ook bergen kritiek).

Valkuil 7 – Geen oog voor andere mogelijke (verbindende) oplossingen

Wanneer we een probleem hebben en we hebben eindelijk een oplossing gevonden, dan gebeurt het soms dat we onze ogen sluiten voor nieuwe oplossingen. We zijn zo blij met onze oplossing, ook al is ie niet zo perfect, dat we niet meer verder willen zoeken. Of we vinden het wel een perfecte oplossing voor óns standpunt, maar vinden het vooral een kwestie van onze oplossing erdoor drukken. Ik heb gelijk en de rest moet maar volgen. Terwijl er wellicht ook andere creatieve oplossingen mogelijk zijn, waarbij waarden van meerdere partijen in terugkomen, maar waar we nog totaal geen zicht op hebben.

Als je positie het beschermen van de burgers, buurtbewoners en boeren is vind je het plaatsen van een hek rondom de AWD de beste oplossing, zodat de damherten niet zomaar de weg kunnen oversteken en niet meer tuintjes en landbouwgrond gaan vernielen. Maar daarmee wordt geen rekening gehouden met het beperkte leefgebied van de damherten. Er zouden ook creatieve oplossingen gevonden kunnen worden in hoe de damherten wel voedsel kunnen vinden of krijgen zonder dat ze daarmee mensen lastigvallen. Er is al eerder gewerkt met ecoducten, maar tijdens creatieve brainstormsessies kan er vast wel iets veel vernieuwender bedacht worden, waarbij de focus ligt op verandering van huizen, landbouwgrond of wegen.

Valkuil 8 – (Selectief) gebruik van (drog)redeneringen

Een belangrijk onderdeel om je plan of project te laten slagen is anderen overtuigen van de waarde van je plan (waarbij je laat zien dat je de waarden van anderen ook hebt meegenomen). Daarvoor heb je redeneringen nodig. Vaak denken mensen dat ze alleen de redeneringen moeten laten zien die hun plan ondersteunen. Dat klinkt ook logisch. Maar ik ben een voorstander van het zo compleet mogelijk in beeld brengen wat precies de verschillende standpunten zijn en welke argumenten daarvoor te vinden zijn, om vervolgens (indien nodig) deze argumenten te weerleggen. Zo ben je ook alvast een groot deel van de kritiek voor, of kun je bij discussies verwijzen naar je argumentatie-analyse. Daarmee kom je in mijn ogen sterker over dan wanneer je een selectieve weergave hebt van redeneringen. Bovendien ben je door een compleet argumentatie-analyse al voorbereid op tegenargumenten en sta je niet met je mond vol tanden als je tijdens een informatieavond tegenargumenten te horen krijgt.
Daarnaast zijn er nog de drogredeneringen: redeneringen die sterk lijken, maar dat niet zijn. Soms worden ze onbewust gebruikt door onwetendheid. Maar drogredenen worden ook vaak bewust gebruikt, omdat toehoorders ze niet herkennen als drogredenen en denken dat het sterke argumentatie is. Ik ben uiteraard groot voorstander van het niet gebruiken van drogredenen, maar het zo zuiver en logisch mogelijk ondersteunen van je plan met goede argumentatie, omdat je op de lange termijn sterker staat en goed verantwoording kunt afleggen.

Valkuil 9 – Je vergeet voor jezelf te zorgen

Het lijkt een open deur, maar als je werkt aan een sociaal rechtvaardige en duurzame samenleving dan moet je goed voor jezelf zorgen, omdat je met veel kritiek en weerstand te maken kan krijgen, ook in zijn meeste lelijke vorm: doodsbedreigingen en fysieke aanvallen. Vooral zelfstandige initiatiefnemers en activisten zijn kwetsbaar omdat ze niet voor een bedrijf werken die elke maand hun loon uitbetaalt, waarbij ze (min of meer) verzekerd zijn van inkomsten en hulp in geval van ziekte. Ze hebben geen financiële zekerheid en geen zekerheid in opvang. Dat maakt dat ze vaak nog harder gaan werken. Ze zijn vaak ook nog eens zelfstandige omdat dat de enige manier is waarop ze voluit hun kritische visie op de maatschappij (inclusief organisatiestructuren en politiek) kunnen geven. Ze drukken op de meest pijnlijke plekken van de maatschappij. Hierdoor hebben ze met nog meer weerstand en kritiek te maken. Hiermee wil ik niet zeggen dat initiatiefnemers in bedrijven en organisaties niet te maken krijgen met kritiek en weerstand, en ook zij moeten goed voor zichzelf zorgen om een burn-out te voorkomen.

Valkuil 10 – Te weinig kritische reflectie op jezelf en je woorden

Wanneer je kritisch bent op de huidige maatschappij, denk je vast: ik ben al heel kritisch! En dat is ook zo. Je bent kritisch op anderen, op de andere groep. Maar ben je ook kritisch op jezelf en je eigen groep mensen? Laatst las ik ergens weer dat de oorzaak van de huidige problemen in de maatschappij aangaande de natuur, klimaat en onze hulpbronnen te maken had met illusies. Dat onze economie gebouwd is op illusoire ideeën en gedachten. Daar zullen de idealisten, initiatiefnemers en changemakers onder ons het zeker mee eens zijn. En toch kom ik op bijeenkomsten, social media, in blogs en gesprekken regelmatig uitspraken tegen die vaag en simplistisch zijn. Uitspraken die je zouden moeten helpen in je keuzes bij je werk voor rechtvaardigheid en duurzaamheid, of die je in ieder geval inspiratie en hoop zouden moeten geven. Denk aan Alles wat je aandacht geeft groeit, maar ook de ingeburgerde denk positief, iedereen is verantwoordelijk voor zijn eigen leven en je hebt altijd een keuze. Op deze uitspraken is heel veel kritiek te geven, te beginnen met dat het te simplistisch en te rigide (altijd, alles en iedereen) is. Zulke uitspraken hebben veel meer context en nuance nodig om toegepast te worden in een complexe realiteit. Het zijn zeker geen uitspraken waar je iets op kan bouwen, omdat ze niet sterk zijn. Terwijl we net hadden gezien dat er juist kritiek is op de huidige maatschappij omdat die gebouwd is op zwakke fundamenten.

Met deze valkuilen hoop ik je wat inzicht gegeven te hebben in waaraan je zoal moet denken als je werkt aan sociaal rechtvaardig en duurzame samenleving. In volgende artikelen zal ik uitleggen wat het stappenplan is om een moreel probleem te analyseren en zal ik ze ook in afzonderen artikelen een voor een uitwerken.