3 tegenstellingen die de weg naar duurzaamheid verlammen

Sommige discussies over duurzaamheid kunnen zo lang duren dat het lijkt alsof er geen eind aan komt. Iedereen herhaalt zijn standpunten en argumenten, maar jullie komen niet tot een besluit of oplossing. Aan alle standpunten en argumenten liggen bepaalde principes of visies ten grondslag die kunnen zorgen voor onoverbrugbare tegenstellingen.

Het oplossen van deze tegenstellingen is vaak moeilijk. Omdat deze principes of visies vaak niet bewust zijn gekozen of expliciet geformuleerd. Als je in een discussie over duurzaamheid vastloopt, check of je te maken hebt met deze tegenstellingen.

1. Instrumentele Waarde versus Intrinsieke Waarde

Als je in discussies over duurzaamheid veel argumenteert vanuit het nut van de natuur voor de mens, dan ga je uit van een instrumentele waarde van de natuur. De natuur dient de mens en mag gebruikt worden ten dienste van de mens, als instrument. De natuur heeft geen waarde in zichzelf.

Is je insteek dat de natuur een waarde in zichzelf heeft? Dan ga je uit van de intrinsieke waarde van de natuur. De natuur is geen middel voor de mens. Ze hoeft geen gebruikswaarde te hebben. Het gaat er om wat de natuur betekent in zichzelf.

2. Individualisme versus Holisme

Vind je dat individuen los staan van een systeem? Dan is je perspectief individualistisch. Het systeem kan bijvoorbeeld de natuur zijn en daar staat het individu los van. Vaak zie je bij het individualisme een toekenning van een instrumentele waarde aan de natuur: die staat ten dienste van het individu.

Een holistisch perspectief legt de nadruk op de verbanden tussen de delen van het geheel. De natuur is een geheel en de totaliteit van de delen wordt waardevoller geacht dan de som der delen. Volgens het holisme zijn de onderlinge samenhang, de samenwerking van de delen en de processen daarin het belangrijkste. In het holisme wordt dan ook meestal uitgegaan van de intrinsieke waarde van de natuur, een systeem dat meer is dan de opsomming van de delen en in zichzelf waarde heeft.

3. Antropocentrisme versus Ecocentrisme

Als je de mens als individu centraal stelt, dan gebruik je een antropocentrisch perspectief. Alleen de mens heeft waarde in zichzelf en de natuur, dieren en ecosystemen zouden opgeofferd moeten worden voor het welzijn van mensen. Natuur, dieren en ecosystemen zijn hier ook instrumenten voor de mens.

Het ecocentrisme stelt het ecosysteem centraal. Al het leven en ook de niet-levende natuur, zoals rivieren en landschappen, moet als waardevol in zichzelf worden beschouwd. Mensen hebben niet meer waarde, zij zijn een onderdeel van het geheel.


Om het makkelijker te maken: vaak zijn deze 3 tegenstellingen nauw met elkaar verbonden.
Maar blijf wel opletten, want mensen zijn zich niet altijd bewust van hun onderliggende visie, en gebruiken verschillende principes en visies door elkaar.

Waarom verlammen deze tegenstellingen het debat?
Omdat deze fundamentele verschillen als onoverbrugbaar worden gezien. Terwijl dat niet zo hoeft te zijn. Neem bijvoorbeeld het ecotoerisme. Het ecotoerisme is ontwikkeld om toerisme te kunnen voortzetten terwijl de natuur niet aangetast wordt en de volgende generatie ook kan genieten van de natuur. Bovendien is het goed voor de lokale bevolking. Ecocentristen zouden vanuit hun filosofie het ecotoerisme afkeuren, omdat het teveel op de mens is gericht en de natuur wordt gebruikt voor het welzijn en geluk van de mens.

Je ziet dat over zulke principiële kwesties veel wordt gediscussieerd. Er komt geen besluit omdat de betrokkenen elkaar niet kunnen vinden vanwege deze onderliggende visies. In milieu- en duurzaamheid vraagstukken is echter snelle actie nodig. Als meerdere partijen hetzelfde doel hebben en er is snel actie nodig, dan is het noodzaak niet onnodig te blijven steken op principiële kwesties.

Als filosoof zou ik nooit fundamentele discussies als overbodig zien. Maar soms moet je ook pragmatisch zijn. Vind elkaar in de overeenkomsten in de visies en oplossingen. Als ecotoerisme werkt tegen vervuiling door toeristen, is het dan werkelijk van belang dat iedereen de intrinsieke waarde van een natuurgebied ziet?


Herken je zelf deze verschillende houdingen en principes in het debat? Welke voorkeuren heb jij? Je reactie is welkom.


Een filosofische afsluiting:
Ik vraag me eigenlijk af of intrinsieke waarde kan bestaan. Kunnen wij, als mens zijnde, onszelf los zien van een fenomeen als de natuur en de waarde daarvan objectief inschatten?

Mensen beoefenen filosofie en bedenken termen als intrinsieke waarde, maar waarom? Omdat wij de natuur willen behouden? En waarom willen wij de natuur dan behouden? Als wij geen natuur hebben, dan wordt het moeilijk voor ons om te overleven, dus dan is het weer een instrumentele waarde.

Of zouden degenen die de natuur willen behouden vanwege haar intrinsieke waarde, bereid zijn de mensheid daarvoor op te offeren? Is dat niet tegennatuurlijk? Want ook mensen zijn dieren. Toch?

Save

2 Responses

  1. Rogiér Cenin
    |

    Hallo Mira Mero,

    goed stukje! Het is zeker zo dat in veel discussies – en conflicten – het juist de onderliggende paradigma’s zijn die verschillen en leiden tot het geschil. Expliciteren, ophelderen en communiceren van die denkkaders is essentieel voor een goed debat, verantwoorde keuzes en daadkracht.

    Zelf denk ik ook dat intrinsieke waarden (ontologisch) niet bestaan maar wel als betekenisvol bestaan en zingevend werken. Vaak maak ik mensen dan ook duidelijk dat er een verschil is tussen nuttig zijn en betekenisvol zijn; of ook wel tussen doel-middel-denken en waarde-oordelen.

    Deze kwesties zien we ook in het ethische beraad. Daar leiden de verschillen niet altijd tot geschillen zodra ze openbaar gearticuleerd zijn tussen de partijen. Het kan immers leiden tot openheid, wederzijds begrip en sympathie voor elkanders positie. Men kan dan bewust worden dat het uitgangspunt en waardesysteem kan verschillen, maar vaak zijn de te ondernemen handeling wel te harmoniëren!

    En fin, een belangrijk onderwerp om herhaaldelijk onder de aandacht te brengen en houden!!

    Groet,
    Rogiér Cenin

  2. Fenanda Jacobs | Mira Mero
    |

    Hoi Rogier,

    Hartelijk dank voor je genuanceerde aanvulling!
    Mooi punt over het verschil tussen nuttig zijn en betekenisvol zijn; daar ga ik over even nadenken 🙂

    Groet,
    Fenanda