Persoonlijke ontwikkeling voor een betere wereld?

Sinds mijn vijftiende ben ik bewust bezig met persoonlijke ontwikkeling. Boeken en tijdschriften lezen, cursussen en therapieën volgen, gesprekken voeren, reizen, noem maar op, ik heb van alles gedaan. Van heel rationeel naar heel emotioneel naar heel spiritueel en alles ertussen in. Persoonlijke ontwikkeling kan vele goede gevolgen hebben, bijvoorbeeld dat je minder bezig bent met jezelf en meer met anderen en de wereld om je heen, maar sinds een paar jaar roept de trend van persoonlijke ontwikkeling ook vragen bij mij op, met als hoofdvraag of persoonlijke ontwikkeling daadwerkelijk bijdraagt aan een betere wereld.

Doel: Een beter mens worden

Een reden om aan jezelf te werken is om een beter mens te worden, voor jezelf of voor een ander. Je hebt misschien vervelende gewoontes of karaktereigenschappen die jou of een ander tot last zijn. Misschien wil je bepaalde waarden die je belangrijk vindt verbeteren zoals eerlijkheid, medemenselijkheid, zorgzaamheid of rechtvaardigheid. So far so good. Maar om me heen hoor ik steeds meer uitspraken die continu wijzen op dit doel van het worden van een beter mens. Heb je ruzie gehad met je partner? “Oh daar moet ik aan werken” (wie zegt dat het aan jou ligt? Misschien ligt het wel echt aan je partner). Ben je iemand die veel nadenkt? “Oh daar moet ik aan werken” (wat is er mis met nadenken? Of zoals veel mensen in de wereld van persoonlijke ontwikkeling zeggen “je zit teveel in je hoofd” Ja, en dus?). Ben je niet goed in bepaalde onderdelen van je werk? “Oh daar moet ik aan werken” (moet je overal goed in zijn? Kun je overal goed in zijn?). Sterker nog: als je in loondienst bent, dan móet je een persoonlijk ontwikkelingsplan schrijven (de welbekende POP), waar je ontwikkelpunten móet beschrijven. Wat als je je niet wíl ontwikkelen? En waarom móet je jezelf ontwikkelen, en mag je niet tevreden zijn met wat je hebt?

Het pad van persoonlijke ontwikkeling lijkt soms een plicht te zijn geworden. En dat niet alleen: bij die plicht komen ook alle ongevraagde adviezen van mensen die coach zijn of willen zijn, want “ dat is goed voor je ontwikkeling”. Als je een ervaring vertelt, dan krijg je tegenwoordig bijna altijd een reflectie-vraag van de luisteraar, zodat je “verder komt”. Iedereen lijkt wel een coach of therapeut te hebben, een cursus te volgen, of erger nog, een partner “om zichzelf te ontwikkelen.” “Ik wil een partner die me verder brengt”. Eh, liefde, mensen? Pure liefde zonder ontwikkelen, mag dat ook nog?

Het lijkt wel een “ik moet beter worden” kramp. Er is altijd wel iets waar nog aan te sleutelen valt. Wat is er mis met niet perfect zijn? Niet alles van jezelf begrijpen? Begrijp me niet verkeerd: ik ben als ethicus uiteraard voorstander van reflectie op je handelen, met name zodat je gedrag anderen niet (meer) schaadt. Maar het gaat niet alleen meer om het niet schaden van een ander, maar om een “betere versie van jezelf te maken”. Het wordt een kramp als je het altijd en overal toepast en vrijwel nooit kunt zeggen: ik ga hier niks mee doen, het is zoals het is. Wat willen we er überhaupt mee bereiken met dat ontwikkelen? Waarom willen we een beter, slimmer, wijzer, rustiger mens worden?  Blijven we niet altijd zoeken en verbeteren? Is onze ontwikkelingingskramp niet een valkuil?  Is het juist niet de truc om het imperfecte van jezelf los te laten en er te laten zijn? Als er al iets te verbeteren zou zijn, dan denk ik: laat vooral die kramp om jezelf te ontwikkelen en te verbeteren los.

Doel: Het vinden en volgen van je ‘purpose’, passie of levensdoel

Doe waar je van droomt! Volg je hart! Het leven heeft je op aarde gezet om een reden!
Het zijn een paar uitspraken die je regelmatig tegenkomt op websites van coaches, op de salespages van cursussen en op yogascholen.

Persoonlijk heb ik problemen met persoonlijke ontwikkeling als het vinden van je ‘purpose’ of je levensdoel. Als apatheist (een levenshouding waarbij je de vraag over het bestaan van goden niet relevant acht) heb ik sowieso al problemen met het woord ‘purpose’ aangezien het suggereert dat je hier bent voor een doel dat bestaat buiten jezelf (namelijk in het universum) of is bedacht door iets of iemand buiten jou. Als niet-gelovige vind ik het gek dat velen die het woord ‘purpose’ gebruiken niet gelovig of religieus zeggen te zijn, maar wel hun ‘purpose’ zoeken (of hebben gevonden).

‘Purpose’ als onderdrukking van jezelf
Los van de spirituele kant van ‘purpose’ staat het moeten vinden van je ‘purpose’ vaak in de context van werk. “Ontdek wat je echt graag wilt, wat bij je past of wat jouw doel is in het leven, en maak daar je werk van!” Als je van je ‘purpose’ je werk maakt, dan ben je nog steeds onderdeel van het kapitalistisch systeem. Je moet er immers je geld mee verdienen en de waarde van jou en je ‘purpose’ kunnen laten zien (anders krijg je je geld niet en kun je niet leven). Je ‘purpose’ vinden en daar je werk van maken heeft het idee in zich dat je dan vrij bent, maar als je nog steeds moet werken in een kapitalistisch systeem, dan ben je nog niet vrij. Je moet nog steeds je waarde voor het kapitaal en de samenleving bewijzen. Het is een illusie dat van je passie of ‘purpose’ je werk maken het beste wat er is. Ik ken meerdere mensen die dat gedaan hebben, en vervolgens hun passie of ‘purpose’ helemaal de rug toekeren, omdat ze juist vastzitten aan het systeem van geld moeten verdienen, klanten bedienen etc.

Ook je passie volgen vind ik toch wat problematisch. Allereerst lijkt het voorbij te gaan aan het feit dat je meerdere passies kunt hebben, die elkaar ook nog eens bijten. En waarom moet je een passie volgen? Wat is passie eigenlijk? Iets wat je zomaar voelt? Iets wat je leuk vindt? Moeten we altijd volgen wat we leuk vinden of wat goed voor ons voelt?

Individualistische ‘purpose’ inherent tegenstrijdig?
Daarmee kom ik op het volgende: is het volgen van je ‘purpose’ of passie individualistisch? Dat hoeft niet, maar bij het volgen van je ‘purpose’ of passie gaat het vaak om de individuele voorkeuren, behoeftes, wensen, gevoelens. Alleen maar “je passie volgen” of “doen wat je echt wil” voelt voor mij egoïstisch en elitaire. We zijn toch niet alleen op de wereld om slechts onze eigen behoeften te vervullen? Ik zou graag zien dat meer mensen gaan doen waar de wereld behoefte aan heeft, en niet alleen maar hun passie gaan volgen. Als een ‘purpose’ of passie gaat over iets ‘groter dan jouzelf’ wat je niet kunt tegenhouden, waarvoor je ‘hier op aarde bent’, dan zou ik denken dat het gericht zou zijn op het collectief, op prangende kwesties voor grote groepen mensen. Hierover meer bij het volgende doel: verlichting, bevrijding of ‘heel’ worden.

Doel: Verlichting, bevrijding of ‘heel’ worden

Een ander doel van persoonlijke ontwikkeling kan zijn om ‘heel’ te worden, je te ontdoen van last en onderdrukking. Dat kan je eigen ballast uit je verleden zijn, maar ook de ballast of onderdrukking van de maatschappij: hoe je zou moeten zijn volgens de maatschappij, wat de maatschappij van je verwacht.

Lida van den Broek legt het uit in Hoe zit het nou met wit?

Door onderdrukking mag je niet zijn wie je bent, maar moet je worden wat je is toebedacht. Het systeem van onderdrukking bepaalt hoe iemand is, moet zijn, zich dient te gedragen. Door onderdrukking moet je onder dwang voldoen aan de beelden en de verwachtingspatronen die anderen van jou hebben. Dat wil zeggen dat door onderdrukking ons wordt geleerd onszelf te beoordelen met de ogen van de mensen met meer macht, met de ogen van de mensen die onze waarde mogen bepalen. […] We zien dat onderdrukking steeds plaats vindt aan de hand van uiterlijke kenmerken, de buitenkant van mensen. Dat is niet zo verwonderlijk want een kapitalistische samenleving is alleen geïnteresseerd in economische waarde. In dat wat om te zetten is in geld, in wat mensen leveren, in wat ze kunnen presteren met hun handen, hun hoofd, hun lichaam, de buitenkant dus. Maatschappelijke waarde is niet wat je bent, ‘je eigenwaarde’, maar de waarde die je voor het kapitaal vertegenwoordigt. Door onderdrukking wordt ervoor gezorgd dat mensen zich zoveel mogelijk identificeren met hun maatschappelijke waarde. [p. 38-39]

Je kunt denken dat mensen die aan persoonlijke ontwikkeling doen, dat doen om vrij te komen van verwachtingspatronen en van hun maatschappelijke waarde voor een kapitalistisch systeem. Ze voelen zich onderdrukt en proberen te ontkomen aan het feit dat hun waarde bepaald wordt in zo’n kapitalistisch systeem, al dan niet door middel van het volgen van hun ‘purpose’ of passie, wat de maatschappij ook zegt.

Het gekke vind ik dat de coaches en therapeuten die je helpen bij je persoonlijke ontwikkeling in feite leven van jouw imperfectie, ongeluk of drang om jezelf te verbeteren. Ik geloof 100% in de integriteit van de meeste mensen die ik bezocht heb, en  er zijn zeker mensen die hulp nodig hebben omdat ze zo ongelukkig, verward of depressief zijn. Daar heb ik het niet over. Ik heb het over de coaches die uit de grond schieten en (met marketingtechnieken) inspelen op imperfecties. Ben je werkelijk vrij als je naar een coach moet en/of er aan ‘vast’ zit? Omdat je in een ontwikkelingskramp zit?

Is het volgen of hebben van een ‘purpose’ eigenlijk niet onderdrukkend? Mij bekruipt verder steeds vaker het gevoel dat je ‘purpose’ of doel vinden, je rol vervullen, doen waar je van droomt, of doen waar God, het universum of karma je hiervoor op aarde heeft gezet een vorm van onderdrukking is voor jezelf, onderdeel van het kapitalisme en/of onderdeel van onderdrukkende religies of filosofieën. Want waaróm moet je überhaupt een ‘purpose’, doel of rol hebben? Zodat je je voegt in het systeem dat bij de religie of filosofie past? Is de persoonlijke ontwikkelingshype niet gewoon een kapitalistische uitvinding, zodat je bepaalde producten of diensten koopt die daarbij passen? Wat is er mis met niets bijzonders doen? Wat is er mis met het NIET hebben van een doel of ‘purpose’?  En wat als je geen doel wílt hebben, of geen ‘purpose’ of passie wil volgen. Ik heb mezelf de vraag “wat wil ik?” ook regelmatig gesteld, en eigenlijk kom ik dan tot de conclusie: “ik wil helemaal niet werken, ik wil reizen, geen druk voelen, lekker eten, leuke dingen doen, en wel geld hebben”. Maar ja, zo zit onze maatschappij (nog) niet in elkaar. Overal om je heen wordt  gezegd dat iets nuttigs doen (al dan niet volgens je ‘purpose’ of passie) belangrijk is, maar ben je dan werkelijk vrij? En wat als je geen geld kunt verdienen met je ‘purpose’? Je zit nog steeds in het kapitalistisch systeem. Maar ook dat wordt misschien weggewuifd door mensen die zeggen dat dat juist hetgeen is wat je ‘purpose’ is en wat je moet leren: dat je je niet klem voelt in een onderdrukkend systeem, maar echt doet wat bij jou past. Argh.

Eigenlijk is je het volgen van ‘purpose’, passie of levensdoel volgen ook onmogelijk, omdat je nooit 100% kan doen wat je wil, aangezien je samenleeft met anderen in een bepaalde cultuur met verwachtingen, onbewuste overtuigingen, in een kapitalistisch systeem. De uitspraken “niets is onmogelijk” en “je hebt altijd een keuze” vind ik te simplistisch. Die uitspraken zijn handig als je een steun in de rug nodig hebt, maar ze kunnen je ook belemmeren. Het geeft je namelijk de illusie dat je alles maar kan doen wat jij wil, terwijl er toch grenzen aan zitten met wat je kunt (mag) doen, dat is inherent aan leven in een samenleving met anderen.

Ik had het eerder over het hebben van een ‘purpose’ of levensdoel die gericht is op het geheel, op anderen. Áls ‘purpose’ te maken heeft met heelwording, word je dan niet echt ‘heel’ als je wél met prangende maatschappelijke kwesties aan de slag gaat? Word je wel ‘heel’ met persoonlijke ontwikkeling als je je niet richt op het geheel? Leidt persoonlijke ontwikkeling wel tot heelwording en meer menselijkheid? Moet je voor heelwording niet juist kijken naar anderen? En dan bedoel ik niet de andere westerse mensen die je moet helpen hun ‘purpose’ te vinden, maar naar mensen die écht onderdrukt worden en wiens basisbehoeften niet eens vervuld kunnen worden? Als er al een ‘purpose’ nodig is, zou die ‘purpose’ die dan niet moeten zijn dat je je bewust wordt van het onrecht en de ongelijkheid in de maatschappij? “Hervind je jezelf” als westers mens niet meer als je leert hoe de (duistere) geschiedenis van het Westen invloed heeft op het heden, dat je leert hoe ideeën, concepten, uitspraken kwetsend en schadelijk zijn? Moet je om te ‘helen’ niet juist machtsrelaties doorzien, en zien welke begeerten leiden tot uitbuiting en misbruik (ook indirecte uitbuiting en misbruik). Is het leren over hoe begeerte naar macht en rijkdom leidt tot verovering en plundering, van landen, mensen, bronnen en cultuur niet beter voor je ontwikkeling als mens? Als je leert wat werkelijk beschaafd is, en wat niet, en wie werkelijk uitdagingen hebben overwonnen, leer je dan niet meer over jezelf, de wereld en ontwikkeling? Dichterbij jezelf komen, je ware ik ontdekken zal toch niet zijn dat je selectief andermans pijn negeert?

Als je kijkt naar het grotere geheel, als je verder kijkt dan je landsgrenzen, dan zie je dat persoonlijke ontwikkeling in welvarende en veilige landen een luxe is. Sterker nog, het is een voorrecht. Niet iedereen op de wereld kan doen wat bij zijn ‘purpose’ of passie past. Je kunt bezig zijn met persoonlijke ontwikkeling, omdat je niet bezig hoeft met je primaire levensbehoeften. Het Westen is welvarend, waardoor je in je levensbehoeften wordt voorzien. En dan komt de grote vraag: hoe komt het dat het Westen zo welvarend is? Jij woont in een land dat economisch en politiek draait op de uitbuiting van anderen. Terwijl iemand hier propageert om je ‘purpose’ te volgen, zijn er een heleboel anderen die hard werken en geen tijd, ruimte en geld hebben om over zichzelf en hun ‘purpose’ na te denken, laat staan het te gaan volgen. Zij zijn aan het overleven en de wereld is zo in elkaar gezet, dat zij in feite  werken voor jouw mogelijkheden om je ‘purpose’ te volgen.

Ik hoor de ‘purpose’-believers’ al pruttelen: wat kan ik daar aan doen? Ik doe dat toch zelf niet? Nee, maar je gelooft blijkbaar dat het ‘volgen van je passie of purpose’ een goed iets is, en je draagt het uit, waarmee je in feite zegt dat het voor anderen ook goed zou zijn (waarom draag je het anders uit?). Of wil je laten zien dat je zo gelukkig bent met het volgen van je ‘purpose’, terwijl anderen die kansen niet eens hebben? Je kunt je ‘purpose’ volgen, dankzij anderen die voor jou werken. Dit gaat niet alleen om het feit dat je bepaalde producten kan kopen, het gaat erom dat de welvaart hier ligt dankzij de uitbuiting daar. En wie in welvaart leeft kan inderdaad bezig zijn met het vinden van zijn of haar ‘purpose’, omdat ze niet meer bezig is met de eerste basisbehoeften om te overleven. Het is een privilege om hier niet over te hoeven denken, want je leven is niet in gevaar, dankzij anderen.

Ik denk dat als je de uitbuiting en pijn van anderen negeert of ontkent, (en dat doe je ook als je zegt dat wat er gebeurt in de wereld niet jouw ‘purpose’ is en je bezig bent met je individuele ‘purpose’), dan durf ik de boude stelling aan dat je nooit ‘heel’, ‘verlicht’ of ‘bevrijd’ zal worden. Als je alleen bezig bent met je eigen ‘purpose’ en ‘passie’ wetende dat dat plaatsvindt op de hardwerkende schouders van anderen, hoe ben je dan goed bezig met persoonlijke ontwikkeling en heling?  Je moet namelijk een deel van je menselijkheid negeren om de ontmenselijking van anderen te negeren, en dat kan toch niet de bedoeling zijn van je ontwikkelingsideaal, welk doel je ook had met persoonlijke ontwikkeling…