Waarom simplistische uitspraken schadelijk kunnen zijn

Als je tegen de stroom inwerkt, als je de status quo aankaart en veranderingen wil creëren in de samenleving, dan krijg je te maken met kritiek en weerstand. Je probeert daarmee om te gaan, maar soms is dat lastig. Je deelt je moeilijke situatie met anderen, omdat je je hart wil luchten, of gewoon omdat het ter sprake komt. Maar tegenwoordig kun je vaak niet meer je hart luchten zonder dat je er ook nog ongevraagd advies of feedback bij krijgt, regelmatig in de vorm van zogenaamde inspirerende quotes, spreuken of andere levenswijsheden. Ik noem ze voor het gemak even ‘simplistische uitspraken’, omdat ik er geen eenduidig woord voor kan vinden. Het zijn vaak uitspraken van één regel als reactie op iemands moeilijke situatie. Je komt het tegen in persoonlijke gesprekken, maar ook op sociale media, ‘inspirerende’ presentaties, in interviews, vlogs en blogs van coaches en andere mensen die hun levenswijsheden willen delen. De lijst van uitspraken lijkt oneindig lang. Het gaat om uitspraken als Kritiek zegt vooral iets over de zender dan de ontvanger, Hoe jij je voelt is je eigen verantwoordelijkheid, Je moet gewoon positief denken, Je kunt alles bereiken wat je wil, Alles wat je aandacht geeft groeit. Zulke uitspraken zouden je moeten begeleiden in je leven en werk, waardoor je beter weet hoe je moet denken, voelen en gedragen. Met andere woorden, ze dienen als soort ethische richtlijn: wat is het goede om te doen?

QuotesAls ethicus vind ik het verontrustend dat ethische richtlijnen over hoe je zou moeten zijn, voelen, denken, doen in je leven gevat wordt in simplistische uitspraken. Daarvoor zijn het leven, de samenleving en relaties met anderen te complex. Er zijn teveel verschillende factoren van invloed op iemands leven en op de samenleving om je gedrag en houding te willen laten leiden door zulke uitspraken. Ik weet dat veel mensen er iets aan hebben, maar ik vind ze op de lange termijn schadelijk. Ik zal hieronder uitleggen waarom.

Simplistische uitspraken zijn soms zo vaag waardoor ze niets meer betekenen en door iedereen anders geïnterpreteerd worden

Een uitspraak die bij mij om meerdere redenen op nummer 1 staat van meest irritante uitspraken is Je moet positief denken. Het heeft lang geduurd voordat ik deze uitspraak niet meer ter harte nam, maar (inwendig) ging blokkeren zodat ik het niet zou gaan internaliseren. Ik vind de uitspraak ontzettend vaag, want wat is positief denken eigenlijk? Wat is positief? Wat is negatief? Als ik dit vraag, krijg ik naar mijn hoofd geslingerd dat ik een semantische discussie aan het voeren ben. Maar dat is niet waar. Is positief blij? Is positief het goede? Is positief hoopvol zijn? Toen ik nog wel zo’n uitspraak als advies ter harte nam, merkte ik dat ik mijn eigen invullingen er aan gaf, al naar gelang ik dacht dat ik het moest invullen voor die ene situatie en ook hoe die ander het bedoeld had. Maar wat bedoelde die ander eigenlijk? En bedoelt die ander altijd hetzelfde met “positief denken”?

Als er zoveel verschillende interpretaties mogelijk zijn, dan verliezen zulke uitspraken betekenis. Het worden holle uitspraken, die overal op toegepast kunnen worden al naar gelang het de spreker past. Je zou kunnen denken: het is juist mooi dat iedereen zijn eigen interpretatie er aan kan geven! Maar als jij een uitspraak doet die een ander zou moeten helpen, dan wil je er als zender toch iets mee zeggen, je wilt toch iets overbrengen? Je wilt toch iets bereiken bij de ontvanger van je boodschap? Of communiceer je alleen maar om je stembanden te oefenen of om stiltes op te vullen om maar iets te zeggen? Als uitspraken overal op toegepast kunnen worden en op elke situatie met welke interpretatie dan ook, dan heeft de uitspraak toch geen betekenis meer?

Simplistische uitspraken gaan voorbij aan de complexiteit van een situatie

Een ander punt dat ik kwalijk vind aan simplistische uitspraken is al te zien aan het feit dat ik het simplistische uitspraken noem. De uitspraken gaan voorbij aan de complexe werkelijkheid. Een ongenuanceerde uitspraak geplakt op een genuanceerde werkelijkheid. Zo’n uitspraak staat dan los van de realiteit, het is niet ingebed in de realiteit. Uitspraken zijn vaak stellig verwoord – er zit geen zinsconstructie in die duidt op waarschijnlijkheid, zoals ‘zou kunnen’. Ook zitten er regelmatig woorden in als “altijd” en “alles”. Je bent altijd verantwoordelijk voor je eigen situatie. Alles wat je aandacht geeft groeit. Je kunt alles bereiken wat je maar wil. Ik zou hier legio tegenvoorbeelden voor kunnen bedenken die de onderdelen “altijd” en “alles” onderuithalen. Flauw? Nee, helemaal niet. Mensen nemen zulke woorden in zich op en gaan het internaliseren; ze gaan er in geloven, ze gaan net zo ongenuanceerd denken. En als het dan een keer anders verloopt, geeft dat wrijving en spanning.

Neem de uitspraak Je bent altijd verantwoordelijk voor je eigen situatie. Mensen die in een moeilijke situatie zitten en dan te horen krijgen dat het “altijd hun eigen verantwoordelijkheid is” krijgen te maken met zogenaamde victim-blaming: degene in de moeilijke situatie krijgt de verantwoordelijkheid voor zijn moeilijke situatie, terwijl een situatie beïnvloed wordt door vele factoren. Zijn of haar verleden heeft invloed, je omgeving heeft invloed, de samenleving heeft invloed. En nee, het antwoord daarop: “het gaat erom hoe je ermee omgaat” is ook onterecht. Verwachten dat iemand weet wat de juiste manier is om te reageren op alle verschillende factoren in zijn of haar leven is onmenselijk, en bovendien niet reëel. Je hebt niet overal invloed op en kan niet altijd kiezen hoe je leven eruit ziet of je je voelt. Het leven is niet maakbaar.

Het meest verbazingwekkend vind ik nog als mensen uit de duurzaamheids- en sociale rechtvaardigheidshoek zulke simplistische uitspraken doen. In die sectoren is het gedachtegoed over complexe systemen gangbaar, maar als het gaat om individuen die ze tegenkomen en hun verhaal horen, dan is het denken in complexe systemen opeens niet meer van toepassing, en is het doen van simplistische uitspraken wel goed?

De zenders doen vaak tegenstrijdige uitspraken

Als je met iemand omgaat die veelvuldig zulke simplistische uitspraken doet, dan zal het je misschien opgevallen zijn dat deze uitspraken vaak tegenstrijdig zijn. Een kleine opsomming van uitspraken die in meer of mindere mate tegenstrijdig zijn of in ieder geval voor verwarring zorgen bij de ontvanger:

Laat het los versus Als je echt iets wil, moet je er hard voor werken. Moet je het nou loslaten of juist het vastgrijpen en er voor gaan?

Kom uit je comfort zone versus Zorg wel goed voor jezelf. Moet je nu over je grenzen heen gaan of er juist binnen blijven?

Iedereen heeft altijd een eigen verantwoordelijkheid versus Dat is niet mijn verantwoordelijkheid (dat hij/zij dat zo interpreteert). Iemand heeft wel een eigen verantwoordelijkheid hoe die met ongevraagde adviezen omgaat, maar degene die een uitspraak doet heeft geen verantwoordelijkheid?

In de oosterse filosofie zijn zulke paradoxen niet ongebruikelijk, maar ik geloof niet dat de meeste westerse mensen die eerst de ene uitspraak doen en daarna de andere, zich bewust zijn van deze tegenstrijdigheid en/of paradox en hoe je hiermee om moet gaan.

Als ik zelf uit wat ik ongevraagde adviezen en simplistische uitspraken vind , dan krijg ik nog wel het meeste bijzondere advies van allemaal, die bevestigt waarom we juist niet zulke uitspraken moeten doen: Luister niet naar anderen. Ok, dus dan moet ook ik ook naar het advies “luister niet naar anderen” luisteren. Zucht.

Misschien denk je: Ja hallo, maar al deze uitspraken zijn afhankelijk van de situatie! Precies, daarom moet je oppassen om zulke uitspraken te doen zonder er een context of uitleg bij te geven wat je precies bedoelt in welke situatie, en dan moet je er ook geen ongenuanceerde woorden als “altijd” en “alles” en “overal” bij gebruiken.

Vele simplistische uitspraken zijn ook echt niet waar

De uitspraken die onwaar zijn, hebben vaak te maken met de stelligheid en alles/altijd/overal-formule die erin verwerkt zitten. Een paar voorbeelden:

Alles wat je aandacht geeft, groeit. Ik kan legio voorbeelden bedenken waarbij als je er geen aandacht aan geeft, dat het toch groeit. Bijvoorbeeld mijn Oost-Indische Kers. Die groeit ook zonder dat ik er naar om kijk. Ook in ernstiger, minder grappige gevallen groeien problemen zonder dat je er aandacht aan geeft: ontevredenheid in een relatie, mishandeling in een relatie, gedwongen huwelijken, oorlogen, klimaatverandering. Dus what the fuck? Wat wordt hiermee gezegd? Dat je problemen links moet laten liggen en dat ze dan vanzelf oplossen? Dat als je je focust op problemen, dat ze dan erger worden? Ik heb nog nooit meegemaakt dat álle problemen opgelost worden als je het geen aandacht geeft. En andersom ken ik genoeg situaties waarbij mensen wel aandacht geven aan iets, bijvoorbeeld werk of een relatie en het dan toch misgaat.

Je kunt alles bereiken wat je maar wil. Dit is een sterk meritocratische gedachtegang (als je hard genoeg werkt, zul je succesvol zijn) die compleet voorbij gaat aan iemands lichamelijke, mentale en sociale positie en achtergrond. Er zijn legio mensen die heel graag iets willen bereiken, én daar hard voor werken, én daarvoor alle zogenaamde succesformules en simplistische uitspraken volgen, maar die het niet voor elkaar krijgen. Omdat ze niet de juiste contacten hebben, niet de juiste huidkleur, niet de juiste sociale etiquette van huis uit hebben meegekregen door hun economische klasse, die te maken hebben met een lichamelijke of geestelijke beperking. Je kunt niet alles bereiken wat jij maar wil. Dat is een individualistische gedachte die compleet voorbij gaat aan maatschappelijke invloeden op een individu. De boeken of vlogs van succesvolle mensen die de stelling zouden bewijzen, bewijzen de stelling helemaal niet. Een stelling wordt bewezen als je een formule (al je er hard genoeg voor werkt, zul je succesvol zijn) onderzoekt over de gehele linie: de succesvolle mensen en de niet-succesvolle mensen, die allemaal hard werken. Als een significante meerderheid succesvol is door hard werken, dan heb je de stelling bewezen. Maar volgens mij laten onderzoeken vooral zien dat het vooral een klein aantal mensen is die succesvol is (en wat succesvol zijn precies inhoudt, is ook niet duidelijk…).

Kritiek zegt altijd iets over de zender dan de ontvanger. Uuuh, hoezo? Wat zegt het dan over de zender? Vaak wordt er op gehint dat de zender dan onzeker, boos of opstandig is, of een andere persoonlijkheidsissue heeft, en dat je daarom de kritiek moet negeren. Maar je gaat mij niet vertellen dat kritiek altijd te maken heeft met een persoonlijkheidsissue of gemoedstoestand van de zender. Soms heeft de zender van kritiek er heel lang, goed en rationeel over nagedacht en heeft hij of zij een punt. Als we nooit meer kritiek kunnen geven omdat het met een persoonlijkheidsissue te maken heeft, dan komen we nooit verder. Kritiek is een onderdeel van vooruitgang, van scherper denken, van verandering, van ontwikkelen. Ooh wacht, mensen bedoelen dat trolls en pesters een persoonlijkheidsissue hebben? Nou, zeg dát dan.

Simplistische uitspraken blokkeren het praten over een probleem of situatie

Quotes crumbledHet meest bezwaarlijke aan simplistische uitspraken vind ik dat daarmee moeilijke situaties of problemen weggewuifd worden. Het idee lijkt: Als je die simplistische uitspraak volgt, dan komt het allemaal goed! Wow, was de wereld maar zo makkelijk. Ik vraag me af of iedereen op de wereld, met name die in moeilijke onderdrukkende situaties zitten, het daarmee eens zou zijn. Bovengenoemde uitspraken zijn uitspraken vanuit een bepaalde bevoorrechte individualistische positie, en zijn ronduit beledigend en kwetsend voor bepaalde groepen mensen. Het is arrogant en het is vooral te makkelijk: Je moet mensen en hun situatie echt leren begrijpen in plaats van een quote te droppen die tot baanbrekende inzichten zou moeten leiden. Simplistische uitspraken is simpel denken: er is een moeilijke situatie, je geeft een levenswijsheid of spreuk, en die ander krijgt een inzicht, ziet het licht en dan klaar. Het duwt het probleem weg. Je kunt ook iemand zijn verhaal laten doen, over zijn (persoonlijke of maatschappelijke) problemen of zorgen laten praten zónder een simplistische uitspraak te geven. Met medeleven. Dat heet compassie. Doen mensen het uit onwetendheid of onmacht? Ik weet het niet, maar door een simplistische uitspraak te doen wordt de situatie er echt niet beter op.


Misschien denk je: “waarom haal je dit aan?
Wat heeft dit te maken met werken aan sociale rechtvaardigheid en duurzaamheid? Bovendien: zulke uitspraken zijn toch juist inspirerend, die geven toch hoop en inzichten?!? Ze geven mij inzichten in hoe ik met problemen en ze kunnen echt anderen helpen.” Ik begrijp dat mensen er houvast aan ontlenen. En het is mooi als dat voor jou geldt. Maar wees je bewust van wat je rondstrooit als je zulke uitspraken gaat delen. Het zijn geen vaste waarheden die je zomaar dropt bij iemands persoonlijk probleem of bij een maatschappelijke probleem. Woorden doen er toe. Wat jij zegt heeft invloed op je omgeving. Als zulke vage uitspraken maar vaak genoeg herhaald worden, dan gaan mensen ze internaliseren, hoe sterk of kritisch deze mensen ook zijn. Op basis van geïnternaliseerde overtuigingen, die meer nuance en realiteitszin nodig hebben, nemen mensen bewust of onbewust besluiten. Op persoonlijk gebied, maar ook op het gebied van werk en maatschappelijke vraagstukken. Wat je op micro-niveau uitspreekt heeft invloed op anderen, en met die anderen creëer je een samenleving. Op een gegeven moment worden sommige ideeën als normaal gezien, zoals het meritocratische idee “als je maar hard genoeg werkt, kun je bereiken wat je wilt”. Dit was altijd heel Amerikaans, maar waait nu ook over naar Nederland, en heeft invloed op hoe wij kijken naar de positie van mensen in de samenleving en hoe wij daar mee moeten omgaan, van mens tot mens, maar ook hoe beleid gemaakt wordt.

In analyses uit de duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid sector lees je analyses dat onze wereld is gebouwd op de verkeerde zwakke fundamenten, op illusies – de oneindigheid van onze bronnen, continue groei, de mindere status van mensen – en dat we die moeten doorbreken en nieuwe sterke fundamenten moeten creëren. Maar sterke fundamenten zijn gebaseerd op de realiteit en niet op verwarrende, tegenstrijdige illusies.

We willen toch niet weer een maatschappij bouwen op illusies?

Ik hoop hiermee te bereiken dat mensen die zulke uitspraken doen, beter nadenken over wat ze zeggen. Maar ik heb dit artikel vooral geschreven voor de mensen die zulke uitspraken vaak te horen krijgen en daardoor verward en geïrriteerd raken en zich niet gezien voelen in hun situatie. Het ligt niet (alleen) aan jou, wat die simplistische uitspraken je ook wijs willen maken.